INTRODUCCIÓN

A arquitectura barroca do Norte de Portugal ocupa un espazo xeográfico moi cercano pero non por iso mellor coñecido. Iniciada no ámbito hispánico pronto avanzou por un camiño autónomo. O emprego do granito, un material común con Galicia, e o intercambio de artistas entre ámbalas dúas rexións, deulle certas afinidades aparentes.

Foi o Barroco un estilo que recorreu amplos espazos. Desde os seus comenzos en Roma uniu o seu destino ás necesidades do Concilio de Trento. Si ben se estendeu ata Rusia e foi adoptado incluso pola burguesía protestante, a súa esencia é de forte base rural. O seu carácter suntuario faino dependente de certa prosperidade económica e estabilidade social. O éxito que tivo en Italia non puido estenderse a Centroeuropa ata finalizada a Guerra dos Trinta Anos. En Portugal, país católico e rural e polo tanto favorable á Contrarreforma, os condicionamentos económicos e a chegada de artistas italianos van ter un papel fundamental no seu desenvolvemento.

O Gótico experimentara unha importante mutación en tempos de D. Manuel na época dos Descubrementos. A chegada de enormes cantidades de especias a comenzos do século XVI melloraran as arcas do país. Participando do Flamíxero e incorporando elementos da arte mourisca, deu lugar ó Manuelino. Si o Barroco é propenso á suntuosidade ornamental e sonlle comúns aspectos como dinamismo, luz e sombra, o Manuelino e o seu gusto polo fantasioso, constituía un bo fundamento para o posterior desenvolvemento de manifestacións plásticas similares. É un feito significativo que Eugenio D´Ors, nunha das xuntanzas celebradas en Pontigny con fin de clarexar o concepto de Barroco defendese a tese de que este termo é un eón que se repite en tódalas épocas e que a ventá do convento do Cristo de Tomar contiña tódalas características do estilo. O Manuelino para D´Ors sería o primeiro Barroco europeo.

Ventá manuelina en Tomar

Aínda que non temos por que estar de acordo coa súa afirmación, non por iso Victor Tapié a rechazou plenamente, sendo innegable que Portugal estaba en condicións favorables para aceptar este novo estilo caracterizado pola complexidade das súas formas. Non obstante, a linealidade Manuelino-Barroco non debe ser entendida en sentido estricto xa que pasará por diversas etapas.

O PROTOBARROCO

En contraste coa riqueza ornamental do Manuelino, comenza a arquitectura barroca no país veciño a finais do século XVI cunha propensión á desornamentación que co tempo irá evolucionando hacia unha maior complexidade ata desembocar nun exhuberante século XVIII. Rematado o século XVI e iniciándose o século XVII, baixo o reinado de Felipe II, Portugal permanece estilísticamente no ámbito hispánico. A esfera artística está dominada por un italiano, Felipe Terzi, que traballará en Portugal desde 1576 ata 1597 e o reinado de Felipe II é relativamente tranquilo ata 1620. Mellora a economía, a administración e o progreso material favorecen unha maior edificación. Terzi acode chamado por esta prosperidade e desenvolve un estilo desornamentado, próximo a Vignola ou Herrera. Descrito por George Kluber no seu libro Portuguese Plain Architecture* como “plain style” ou “estilo châo”, caracterízase pola súa nudez, a falta de relevo e a escasa presencia da liña curva.

Exemplo de igrexa caixón ou telescópica

As igrexas adoptan a forma dun gran caixón que pode dispor de capelas laterais sobre as que aparecen ventás, en ocasións a modo de balcóns. A esta nave, en palabras de Chueca Goitia, engádeselle telescópicamente un presbiterio ou altar dando lugar a un esquema repetido no país ata un extremo pouco común. En concreto vese a man dos xesuitas que tiveron un papel destacado na arquitectura relixiosa do século XVII e que preferían plantas que axudasen á predicación e en consecuencia ás súas ensinanzas. A obra de Terzi cínguese especialmente a Lisboa e ainda que traballou algo na área que nos ocupa, serán os seus seguidores quen leven as súas ensinanzas ó Norte. Aquí desenvolverase a partir de entón un Barroco singular con dous centros importantes, Porto e Braga e con extensións en Guimarâes, Lamego, Vila Real ou Viana do Castelo. Mentras, o Sur entraría no ámbito italo-xermánico da man do arquitecto alemán Ludwing ó iniciar o pazo-convento de Mafra. O país emprendía dous camiños artísticos ben diferentes sendo o do Norte moito máis orixinal.
Comenza este Barroco pola cidade do Porto e máis concretamente no convento da Serra do Pilar donde Joâo López e Jerónimo Luis realizán o claustro en 1576-1583 e a igrexa en 1598. Adopta a planta de igrexa-caixón pero neste caso con forma circular, capelas laterais e ventás sobre elas e co altar engadido nun extremo, segundo o esquema definido por Kluber.

S. Lorenzo ou Os Grilos (Porto)

De esta época temos un magnífico exemplo na igrexa de S. Lorenzo, tamén coñecida coma Os Grilos que iniciada en 1573 dispón dunha soberbia fachada construida en 1622 da que se descoñece o seu autor. Presenta tres eixes separados por pilastras destacando o central máis alto mentres os laterais introducen obeliscos nos seus frontóns partidos seguindo o gusto flamenco. Pensemos que o Virrey de Portugal con Felipe II fora nomeado Gobernador dos Paises Baixos. O Barroco galego poidera estar en débeda con esta obra debido ó seu marcado relevo e a presencia de dúas grandes volutas no segundo corpo, elemento frecuente na plástica galega. Por outra banda o seu parecido coa Sé Nova de Coimbra é indudable. Aínda outra igrexa nesta cidade, S. Joâo Novo, presenta as mesmas características pero máis acusadas.

S. Bento da Vitoria (Porto)

Seguidores de Terzi, esta vez sí coñecidos, Baltasar Alves e Diego Marques comenzan a deixar atrás a comesura do italiano. Así, Diego Marques realiza no Porto a igrexa de S. Bento da Vitoria a cuia fachada dota dunha gran superficie na que alterna dobres pilastras e ventás con frontóns rectos e curvos. A presencia de animados pináculos parecen querer romper coa desornamentación anterior. Baltasar Alves encárgase de engadir a capela maior na catedral en 1606 consistente nunha bóveda de medio canón cunha composición colorista a base de alternar granito e mármore.
Segundo avanza o reinado de Felipe II, a prosperidade vai declinando. As minas de prata españolas mostran síntomas de esgotamento e o imperio vese implicado en numerosos conflictos. Os reinados de Felipe III e Felipe IV sumerxen a Portugal nunha situación económica caótica. As súas colonias na India atopábanse en condicións lamentables mentres a costa de Guinea estaba dominada polos extranxeiros. Un informe de 1657 mostraba unha facenda en bancarrota e a reforma económica que se levará a cabo fracasará. Á falla de capitais engádese a de materias primas e unha desorganización xeral polo que a actividade constructiva entrará nunha fase de ralentización. A búsqueda de ouro en Brasil durante máis dun século non dera os resultados esperados. Por outro lado a competencia internacional e os ataques frecuentes dificultaban o comercio coa colonia.
Durante moito tempo, Portugal dispuxera de factorías en Brasil sen avanzar no dominio do continente realizando só un dominio costeiro. A capital, Salvador, mantiña unha gran similitude arquitectónica co “plain style” da metropoli. Un feito vai dar un xiro enorme a toda esta situación, o descubrimento de ouro a finais do século XVII en Minas Gerais. Era ouro de aluvión cuia recollida se realizaba en superficie. Este achado será un revulsivo en ambas direccións xa que trasladábase unha enorme riqueza a Portugal e prodúcese unha gran emigración hacia esa rexión brasileira. É neste contexto no que se vai desenvolver no Norte de Portugal un Barroco que poderíamos calificar de serodio, moito máis dinámico e que tamén deixará en Brasil obras de extraordinaria orixinalidade como a igrexa de S. Francisco en Ouro Preto, atribuida ó Aleijadinho.
Portugal coñecerá un excepcional século XVIII ata o punto que marcará en gran medida a súa fisonomía arquitectónica. Desde igrexas a casas solaregas pasando por pazos e mosteiros, todo participa deste periodo de prosperidade que encarna o rei Juan V de Braganza (1706-1750). O seu longo reinado e a riqueza afluinte do Brasil facilitarán un século fecundo para as artes. Estímase que máis de duas mil toneladas de ouro puideron haber chegado ó que se lle suman as minas de diamantes descubertas a partir de 1730. Na colonia xorden extraordinarios edificios barrocos, hoxe recoñecidos pola Unesco como Patrimonio da Humanidade en cidades de nova creación como Ouro Preto, Sabará, Mariana ou S. Joâo d´El Rei. Ó ouro de Minas Gerais engádenselle novos descubrimentos auríferos en Goiás e Mato Grosso. Na metrópoli increméntanse as construccións suntuarias e a corte de Juan V absorbeu gran parte destas riquezas non vendo o resto da poboación grandes progresos. Deixando de lado as grandes obras que ordenou o monarca en Lisboa e arredores (pazo-convento de Mafra), será o Norte do país quen presente unha maior orixinalidade. Antigas igrexas góticas toman un novo aspecto ó verse revestidas de traballos dourados. A madeira, preferentemente o castiñeiro, escúlpese e dourase dando lugar o que se coñece como “talha”. Lévanse a cabo magníficos retablos nos que se instalan altares escalonados en forma de tronos.

* O libro de George Kluber, Portuguese Plain Architecture - Beetween Spices and Diamonds (1521-1706) foi traducido ao portugués e publicado en 2005 pola editora Vega como A Arquitectura Portuguesa Chã - Entre as Especiarias e os Diamantes (1521-1706).

O BARROCO PLENO: PORTO

No Porto destacan tres igrexas: S. Francisco, Santa Clara e S. Pedro de Miragaia. A primeira é de estructura gótica mentras que as outras responden ó modelo de igrexa-caixón. As tres foron revestidas con talla dourada dunha abundancia que recorda ós exemplos que se poden atopar no Barroco mexicano.

Igrexa de S. Francisco

A igrexa de S. Francisco é un templo gótico iniciado en 1245. Dispón de tres naves sendo a central máis alta e foi recuberta de talla nos séculos XVII e XVIII ocultando a súa fisonomía medieval. No seu interior acolle a “Arbore de Jesé” esculpida por Filipe de Sousa e Antonio Gómez en 1718, unha das cimas da escultura barroca portuguesa. Outros retablos como os da Nossa Senhora do Socorro e Nossa Senhora da Rosa foron diseñados polo arquitecto Francisco de Conto e Acevedo e realizados por Manuel de Costa e Andrade en 1743. As familias nobres escolleran este lugar para os enterramentos e contribuían ó seu esplendor.

Igrexa de Santa Clara

Forado na igrexa de Santa Clara

Santa Clara era tamén unha igrexa gótica fundada por Juan I en 1416 á que se accede por un portal renacentista de 1697. Reformada na primeira metade do século XVIII, dispón dunha única nave seguindo o modelo de igrexa caixón con altar telescópico. Destacan os retábulos, o teito do altar e a capela maior, todo realizado en talla. O coro alto recúbrese con casetóns nos que follas e flores poñen un especial colorido oriental. Unha nota máis de cor é ofrecida así mesmo polos azulexos do dezaoito.

S. Pedro de Miragaia

A igrexa de S. Pedro de Miragaia, máis modesta en tamaño, repite o esquema de igrexa-caixón, mentras que a talla redúcese á capela maior que aparece revestida cun notable efecto.
A combinación de talla dourada e o azul dos azulexos proporcionará unha das grandes creacións propias de Portugal, matizando a austeridade que nun principio impoñía o rigor xeométrico da igrexa-caixón.
Sen embargo a gran figura do barroco portuense, Nicola Nasoni (1691-1773), estaba ainda por deixar a súa enorme pegada. Procedente da Toscana chega a Portugal no verán de 1725 desde a illa de Malta, lugar no que estaba a traballar. Nasoni, pintor, decorador e arquitecto, levará a cabo monumentos tanto civís como relixiosos e por si fose pouco, exercerá unha gran influencia noutros artistas locais, creando unha autentica escola. Nasoni tivo a importante tarefa de ordenar o panorama artístico e ninguén mellor soubo materializar no granito o aprendido en Italia e adaptalo ó gusto da rexión. Pasa os primeiros anos como pintor e decorador realizando murais na catedral de Porto, teitos na catedral de Lamego e na igrexa da Cumeeira. As súas primeiras obras arquitectónicas non son fáciles de distinguir das de Antonio Pereira, outro importante arquitecto do momento.

Igrexa dos Clérigos

O primeiro traballo do que se encargou foi a igrexa dos Clérigos (1732-1748). Esta edificación é un conxunto dividido en tres partes: igrexa, hospicio e torre. Disposta nunha rúa estreita e con certa inclinación, Nasoni optou por unha planta oval mentras elevaba a fachada sobre unha escaleira monumental. A fachada dividida en dúas partes presenta dúas grandes ventás que iluminan o seu interior. Xogos de pilastras dividen os panos nos que aparecen ventás máis pequenas e nichos con imáxenes. A decoración do imafronte vaise complicando a medida que se ascende ata rematar nun animado frontón que garda gran similitude co que Carlo Rianaldi realiza en Roma na igrexa de Santa María in Campitelli. A Torre, situada no lado oposto, foi rematada en 1758 e nela destaca o emprego que soubo darlle ó granito para que producise unha imaxinativa decoración.

Igrexa da Misericordia

Outro traballo moi significativo de Nasoni foi a fachada da igrexa da Misericordia realizada en 1750 e onde concentra toda a súa expresividade barroca. En canto á arquitectura civil destaca-lo pazo do Freixo, excepcional edificación que se atopa en Campanha, nas aforas do Porto, construido polo toscano para a poderosa familia dos Noronha. Aquí vólve a executar toda a súa linguaxe artística: balaustradas, escalinatas, frontóns, torres etc dando lugar a un edificio dunha gran singularidade.

Pazo do Freixo

A actividade de Nasoni non se limitou o seu traballo como arquitecto. Colaboradores seus souberon asimilar as súas ensinanzas e facer máis prolífica a súa obra. Así, Antonio Pereira, que chegara ó Porto para ocuparse na catedral en 1719, procedía da zona de Lisboa en donde traballara na primeira fase do pazo-convento de Mafra e comenzou como mestre canteiro facéndose cargo dos traballos na igrexa dos Clerigos en 1732, pasando logo a realizar en 1746 a igrexa de Nossa Senhora da Esperanza e moi probablemente sobre un proxecto de Nasoni. A Pereira débese o pazo de S. Joâo Novo que mostra unha singular fachada e escaleira interior. A súa obra extendese por outras partes do Norte de Portugal como Lamego. Pereira destacaba ideando e realizando retablos dos que é un bó exemplo o que se pode ver na igrexa do Bom Xesús de Barcelos.
En canto o Pazo Espiscopal non hai unanimidade sobre si o seu autor puido ser Nasoni ou Pereira. Si sabemos que as pinturas da súa escaleira son obra de Nasoni e tamen as que aparecen nas paredes das ventás da capela maior da catedral.

Igrexa do Carmo

Máis cualificado parece estar outro discípulo seu chamado José Figueiredo de Seixas (1691-1773), quen executa a partir de 1756 a igrexa dos Carmelitas no Porto na que elabora unha fachada italianizante cunha gran riqueza ornamental moi na liña do seu mestre, a base de guirnaldas, balaustradas e esculturas. Todo isto vigorizado co emprego dun material tan duro como o granito. É admirable o seu amplo e movido frontón borrominesco.
Outras obras barrocas de interese no Porto son a Casa do Cónego que puido ser realizada por Pereira ou Nasoni e a Casa do Despacho, esta sí executada polo italiano. A igrexa da Orde do Terço é de 1759 e presenta unha destacada fachada pero descoñecemos o seu autor. Tampouco se coñece o artífice da igrexa de S. Ildefonso de 1730 cuia fachada carece de interese pero que no interior garda un curioso retablo diseñado por Nasoni. Por último, nos arredores da cidade e influenciado por este Barroco portuense temos a igrexa de S. Joâo da Foz do Douro que acolle unha abundante talla dourada. Influencia que tamén chegará a innumerables quintas e casas solaregas que se erguen neste século tanto nos vales do Douro como nos vales miñotos. A rexión parece verse beneficiada ademáis con Tratado de Methuen de 1703 que liberou as importacións entre Portugal e Gran Bretaña favorecendo o intercambio de textiles por viño. Así, dunha producción de 4.000 barriles a finais do século XVII pasouse a unha de 44.000 a finais do século XVIII. Este despegue económico favoreceu a edificación de casas solaregas das que son bos exemplos a Casa de Ramalde, a Quinta da Prelada, obra de Nasoni, ou a Quinta de Bonjóia si ben ningunha supera en audacia o Pazo do Freixo.
A influencia británica na cidade non só se fai patente dominando o comercio do viño. Finalizado o século XVIII desde alí chega unha corrente neoclásica que marcará o final desta brillante páxina barroca. Hacia 1770 John Carr iniciaba o Hospital de S. Antonio e tamén unha nova etapa artística.

O BARROCO NATURALISTA: BRAGA

En paralelo a cidade de Porto destacará a forte personalidade do Barroco bracarense. Ben coñecido por Germain Bazin, o que tantos anos fora conservador xefe do Museo do Louvre e home moi interesado pola arquitectura Barroca do Brasil colonial, prestou unha importante atención ó Barroco de Braga na Revista da Academia de Belas Artes de Lisboa. Tamén admirado por Victor L. Tapié que con motivo dun congreso celebrado nesa cidade en 1973 tivo a ocasión de coñecelo “in situ”. É unha arquitectura que manifesta unha gran orixinalidade e atópase xa dentro da linguaxe do Rococó. Foi moi favorecida polo mecenazgo dos arcebispos da cidade e chegou a contar cunha verdadeira escola. Mentres no Porto as obras destacaban pola súa linealidade, en Braga prima a sinuosidade e a opulencia das formas. Lamentábase Chueca Goitia que se descoñecesen os autores de obras tan singulares pero estudios levados a cabo recentemente no Arquivo Ditristal de Braga permitiron coñecer ós artistas de cuias mans sairon tan magníficas realizacións. O mesmo tempo permitiu completar e revisar as conclusións ás que chegara Robert Smith, o gran investifador destas edificacións.

Igrexa de S. Vicente

Iníciase o Barroco en Braga coa igrexa de S. Vicente. De pequenas dimensións, foi construida en 1565 no lugar donde existía outra anterior. O seu aspecto actual debe moito á reforma de 1691 e destaca a súa ornamentada fachada. En 1742, José Ribeiro Lago engadiulle a torre da cabeceira.

Igrexa da Falperra

Máis interese ten a presencia dun arquitecto excepcional hacia mediados do século XVIII, André Soares (1720-1769). Á súa inventiva corresponden os diseños máis innovadores e sen paralelismos coñecidos na península. A igrexa de Santa Maria Madalena da Falperra foi de lenta execución, encargada inicialmente en 1693 a Domingos da Silva, foi sustitiudo en 1696 por Domingos Moreira e en 1699 por Manuel Fernández da Silva. A súa extraordinaria fachada realizouse en 1753 baixo a concepción de Soares e o labor dos canteiros de Barcelos, Joâo Rodrigues e Domingos Álvares. Nun espacio admirable presenta duas torres pero que non sobresaen máis alá do corpo central. A porta principal únese a unha ventá e esta a unha hornacina, todo enmarcado por poderosas molduracións e coroado por un frontón curvo. En 1758, sería o canteiro pontevedrés José Farto, exemplo de intercambio rexional de artistas, quen se encargaría dos tres patios segundo as ideas de Soares.


Pero a obra de Soares ten tamén unha dimensión civil na Casa do Raio e a Casa da Cámara. Ambas gardan unha estreita similitude e comparten a gran orixinalidade do seu deseño. A Casa da Cámara foi iniciada en 1753 por Francisco Mendes como Casa da Audiencia segundo un proxecto de Soares. En 1756, o galego José Farto, canteiro prolífico en Braga, realizaba as pedras de armas situadas enriba das portas das duas salas superiores, sempre seguindo as ideas do arquitecto. Unhas fortes pilastras dividen a fachada en tres panos ocupando a entrada o central cunha viva molduración sobre a que descansa unha hornacina que á súa vez enlaza cun frontón curvo.

Casa do Raio

Na Casa do Raio (1754-1756), tamén coñecida coma do Mexicano, André Soares leva a cabo un esquema moi similar a anterior ainda que con unha maior riqueza decorativa. Unhas dobres pilastras a cada lado enmarcan a fachada e as ventás envólvense cun destacado marco. Sobresae a exhuberante entrada e o balcón que sobre esta se asenta. O palacete remátase cunha balaustrada na que son visibles grandes xarróns e un pequeno frontón borrominesco no centro. O contraste entre a cor cinza do granito e o paramento vese mitigado ó atoparse este recuberto de azulexo azul, algo que non acontecía na Casa da Cámara, onde a cal branca permitía destacar o traballo da canteiría. Germain Bazin ve nestas realizacións de Soares un gusto polo naturalismo e recoñéceo como creador dun estilo propio dentro do Barroco europeo.
Seguidamente Braga entraría pola senda dun Barroco clasicista no que terá una gran responsabilidade Carlos Amarante, arquitecto local nacido en 1748. Este gusto máis contido é antesala do Neoclasiscismo que se aveciña e garda un paralelismo co acontecido no Porto. Ademáis, o Marques de Pombal, que leva a dirección do Estado, impono como oficial. Este academicismo é máis severo no Porto que en Braga en onde se fan ainda certas concesións ó modelo anterior.

Hospital de S. Marcos

Uns bos exemplos témolos no Hospital de S. Marcos, na igrexa de Bom Jesús do Monte e no convento de Pópulo, todas elas obras de Amarante. No Hospital de S. Marcos a súa fachada central abombada realizada en 1788 recórdanos as igrexas que Neumann , Erlach ou Hildebrandt deixaron por Centroeuropa. A ornamentación das súas ventás, as balaustradas con esculturas e a presencia de flameros falan unha linguaxe barroca. Será a igrexa de Bom Jesús a que exprese un clasicismo máis definido. Iniciada en 1784 e rematada en 1811, presenta no seu interior unha planta de cruz latina. O clasicismo revélase na portada principal con catro columnas toscanas que soportan un longo balcón e teñen correspondencia con outras catro pilastras xónicas no corpo superior. Toda a súa decoración está contida e só se permiten algúns detalles como a colocación de flameros. Un notable exercicio de arquitectura paisaxística son as súas monumentais escaleiras con capelas e esculturas que gardan símil coas da Nossa Senhora dos Remedios en Lamego. O traballo de Amarante, ó igual que acontecera con Nasoni, tivo unha enorme influencia na rexión. Como outra obra reseñable en Braga quédanos a igrexa do Pópulo, comenzada no século XVI, a súa fachada foi transformada totalmente polo arquitecto bracarense.

GUIMARAES

Moi perto de Braga atópase a cidade de Guimaraes en donde o século XVIII deixou interesantes edificacións. André Soares fíxose cargo da igrexa de S. Gualter en 1769 (foi rematada no século XIX) realizando o corpo da mesma na que destacan a súas paredes ondulantes. Outras notables obras da localidade son as fachadas feitas na igrexa de Santo Domingo en 1770, no Convento da Costa e no Convento de Santa Clara (hoxe casa do concello). Sinalar tamén a igrexa de S. Francisco e o convento de S. Antonio dos Capuchos, este con tallas e azulexos historiados no seu interior.

Casa dos Lobo Machado

No Barroco civil de Guimarâes temos o pazo de Vilaflor, iniciado no século XVII para a familia dos Carvalhos e decorado coas estatuas dos primeiros reis de Portugal e a soberbia fachada da Casa dos Lobos Machado da segunda metade do século XVIII.

LAMEGO

Máis hacia o interior desta rexión do Norte de Portugal e seguindo o curso do Douro está a cidade de Lamego. Ó amparo das reformas do Marqués de Pombal viuse moi beneficiada polo comercio do viño, nomeadamente coa Gran Bretaña. Esta prosperidade económica permitiu a reconstrucción de igrexas e a edificación de casas nobles que toman elementos da arquitectura setecentista. Aquí volvemos ver as intervencións de Nicola Nasoni e do seu mestre canteiro Antonio Pereira. A catedral de Lamego viu reconstruido o seu corpo segundo o proxecto de Pereira en 1737. A non intervención directa de Nasoni privou ó templo de mostrar a súa xenialidade xa que a obra de Pereira carece da orixinalidade do italiano.

Pinturas de Nasoni na Sé de Lamego

Rematada esta construcción encárgase a Nasoni que pintase o teito da bóveda, o cal realizou entre 1737 e 1738. Non era a primeira vez que Nasoni facía un traballo semellante xa que en 1724 pintara algúns dos teitos do pazo da Valeta en Malta. As súas pinturas en perspectiva na catedral de Lamego presentan diversas pasaxes do Antigo Testamento e son pouco frecuentes en Portugal. A capela maior da catedral, que presenta unha correcta factura, foi deseñada en 1752 por un frade de Coimbra do que se descoñece o seu nome.

Igrexa de Nossa Senhora dos Remedios

Outra edificación ainda será do noso interés por ser unha fantástica arquitectura paisaxística, a igrexa de Nossa Senhora dos Remedios. Iniciouse en 1750 e en 1776 facíano as monumentais escaleiras que recordan as do Bom Jesús en Braga. Parece que o proxecto que atribuía a autoría a Nasoni foi destruido nun incendio. A construcción foi moi lenta polo que debemos pensar que unha parte dos seus motivos barrocos foran elaborados en épocas posteriores, ainda que non por isto deixa de ter unha innegable beleza. Presenta dous corpos, o primeiro con grandes pilastras que enmarcan distintas portadas, vanos decorados e ventás adornadas con pinxantes. O segundo corpo aparece delimitado por un forte cornisamento, dispón dun movido frontón sobre o que se apoian os catro evanxelistas e a cada lado érguense duas esbeltas torres realizadas en 1880 e 1905 respectivamente. Todo o conxunto está favorecido polo contraste entre o granito e a cal branca. O interior articúlase entorno a unha nave única con capela maior segundo o modelo máis frecuente no país. Neste conxunto monumental ou sacromonte chama a atención a gran escaleira. Certamente ten unha dimensión pouco común e nela podemos atopar fontes, capelas e patios entre os que sobresae o Patio dos Reis que no seu centro dispón dun obelisco sostido por atlantes. Non debemos abandoar a arquitectura relixiosa lamecense sen mencionar o Pazo Episcopal e a súa elegante fachada realizada en 1776.
Atendendo á arquitectura civil e á sombra da prosperidade da exportación dos viños do Douro, serán numerosas as casas solaregas que se van construir no estilo “moderno”. O gusto imperante no século XVIII marcará a fisonomía de moitas de estas construccións. As súas características comúns son en primeiro lugar a combinación de granito e cal que proporcionaba un forte contraste e permitía unha mellor observación do traballo de canteiría. O granito visualizábase nas altas pilastras dos ángulos preferentemente, nas grandes cornisas, nas ventanas molduradas e tamén é frecuente a presencia de balaustres en pedra. No interior mostran notables teitos de castaño. Cando teñen capela esta sitúase nun extremo da fachada e adoita destacar por unha maior concentración decorativa.

Casa das Brolhas (1777)

En Lamego sinálase a Casa das Brolhas de 1777 mentras que por todo o val do Douro están espalladas moitas edificacións entre as que destacan a Casa da Soenga de 1779 e ubicada en Resende, a Casa de Almendra, o Solar da Rede, a Casa do Cabo en S. Joâo da Pesqueira ou o Solar dos Lemos en Vila Flor.

Solar da Rede

OUTRAS LOCALIDADES

Palacio de Mateus en Vila Real

Na localidade de Vila Real atópase o Solar de Mateus. Atribuido a Nasoni foi levado a cabo entre 1739 e 1743 mostrando a tradicional planta en U das vilas italianas. O pazo presenta dúas alas idénticas entorno a un pequeno patio no que a fachada central acolle unhas suntuosas escaleiras. Disponse no tellado duns xigantescos pináculos que contribuien a facer máis elevado o edificio. Seguindo a tradición colócase a capela nun extremo. Esta ten unha notable fachada que garda gran parecido coa igrexa dos Clérigos tamén en Vila Real.

Palacio dos Távoras en Mirandela

A medida que nos diriximos cara o Leste as construccións suntuarias do século XVIII disminuen en cantidade e calidade. En Mirandela atópase o pazo dos Távoras, familia caida en desgracia tras verse implicada nun frustado intento de rexicidio. Componse de tres corpos, o central máis elevado pero todos rematados con frontóns curvos e volutas, a cuios lados colócanse enormes piñóns.

Igrexa da Misericordia en Chaves

En Chaves todavía podemos contemplar unha interesante obra do setecentos, a igrexa da Misericordia. Ten a caraterística pouco común en Portugal de mostrar oito columnas salomónicas na fachada distribuidas en dúas órdes. O interior de nave única, está completamente revestido de azulexo e destaca o teito de madeira (forado) pintado en 1743. Dentro de Chaves podíamos nombrar dentro do estilo que nos ocupa a igrexa de S. Joâo de Deus ainda que xa mostre algúns elementos neoclásicos.

Capela dos Malheiros en Viana do Castelo

Tamén en Viana do Castelo deixou a súa pegada o gran artista bracarense André Soares, arquitecto dotado dunha notable creatividade. Levou a cabo a capela da Casa dos Malheiros en 1758, situada nun extremo como era frecuente neste tipo de edificacións e onde a súa rica fachada contrasta coa austeridade do pazo. A portada da capela garda similitudes coas realizadas por Soares para a Casa do Raio e da Cámara en Braga. Unha exhuberante ventá enlaza dita portada co frontón. As pilastras que enmarcan a fachada aparecen rematadas por flameros, elemento moi recurrente na plástica barroca portuguesa.

Nossa Senhora da Lapa en Arcos de Valdevez

Soares aínda tería tempo para ocuparse da capela do Rosario na igrexa de Santa Cruz asi como da igrexa da Nossa Senhora da Lapa (1765) en Arcos de Valdevez que garda unha asombrosa relación formal coas que se poden atopar no barroco mineiro brasileiro. En Viana, o comercio do azucar do Brasil primeiro e do ouro despois favoreceu unha renovación constructora na cidade e son moitas as obras que testifican aquela prosperidade.
Os vales entre o Miño e o Lima serán testigos da instalación de magníficos solares. Con marcadas torres nas esquinas empregando o contraste granito-cal, son bos exemplos o pazo de Calheiros e a Casa da Torre en Ponte de Lima ou o pazo da Gloria en Arcos de Valdevez. Entre eles sobresae o pazo da Brejoeira. Dedicados ó comercio do viño, os seus propietarios levarán a cabo a construcción máis suntuosa. Presenta unha torre en cada esquina e un destacado corpo central que enmarca a entrada. Na súa fachada vótase en falta unha maior altura o que lle resta categoría. O seu interior é moi rico, amplas escaleiras, teitos decorados e mobles dan conta do seu poder económico. Mateus, Brejoeira e Freixo son os pazos mais notables do norte de Portugal neste período.
Tras iste percorrido pola arquitectura do Norte de Portugal vemos como tras iniciarse nun Barroco clásico avanzou progresivamente ata outro tardío ou Rococó no que as obras abríanse á asimetría e á nova gramática proporcionada pola rocalla, as guirnaldas, as volutas ou as cunchas, convivindo ambos estilos en armonia, ó contrario do que acontecía na Europa e fronte á penetración do Neoclasicismo que impuña o Marqués de Pombal.

BIBLIOGRAFÍA

Bazin, G. (1950) : "Reflexions sur l'origine et l'evolution du Baroque dans le Nord du Portugal", Belas Artes, 2ª série, 2, Lisboa, 3-15.

Bazin, G. (1956): L´architecture réligieuse baroque au Bresil, París, Librairie Plon.

Borges, N.C. (1987): História da arte em Portugal: do barroco ao rococó, Lisboa, Alfa.

Calado, M. (1999): Barroco do norte, barroco do sul: algumas reflexões, en "Carlos Alberto Ferreira de Almeida: In memoriam", Faculdade de Letras, vol. 1, Porto, 201-209.

Chueca Goitia, F. (1963): El estilo herreriano y la arquitectura portuguesa, Madrid, Patrimonio Nacional.

Chueca Goitia, F. (1985): Barroco en Hispanoamérica, Portugal y Brasil, Madrid, Dossat.

Contreras, J. (Marqués de Lozoya) (1949): Historia del arte Hispánico, Barcelona, Salvat.

Duarte, E. A.(2000): Carlos Amarante (1748-1815) e o final do Classicismo : um arquitecto de Braga e do Porto, Porto, FAUP.

França, J.A. e outros (1986): Arte português, Madrid, Espasa Calpe, Summa Artis, vol. XXX.

García, J.M. (1984): Estudios sobre história económica e social do Antiguo Réxime, Lisboa, Presença.

Gonçalves, F. (1969): “Um século de arquitectura e talha no Noroeste de Portugal”. Boletim Cultural. Câmara Municipal do Porto, 32 (1-2), 123-184.

Gonçalves, F. (1973): Entre o Douro e o Minho na arte do século XVIII, Braga, Câmara Municipal.

Gutiérrez, R. (1992): Arquitectura y urbanismo en Iberoamérica, Madrid, Cátedra.

Hanson, C.A. (1986): Economía e sociedade no Portugal barroco, Lisboa, Dom Quixote.

Kluber, G. (1969): Art and architecture in Spain and Portugal and their american dominions 1500-1800, Baltimore, Penguin Books.

Kluber, G. (1972): Portuguese plain architecture, Middletown, Harvard University Press.

Moreira da Rocha, M.J. (1994): Arquitectura civil e religiosa de Braga nos séculos XVII e XVIII: os homens e as obras. Braga.

Moura, C. (1987) : História da arte em Portugal: o limiar do barroco, Lisboa, Alfa.

Norberg-Schulz, C. (1972) : Arquitectura Barroca, Barcelona, Aguilar.

Oliveira Marques, A.H. de (1974): História de Portugal, Lisboa, Palas Editores.

Pereira, J.F. (1989): Dicionário da arte barroca em Portugal, Lisboa, Presença.

Serrâo, V. (2003): Historia da arte em Portugal, O Barroco, Vol 4, Lisboa, Presença.

Smith, R.C. (1968): The art of Portugal 1500-1800, London, Weidenfeld and Nicolson.

Smith, R.C. (1949): Arte barroca de Portugal e de Brasil, Lisboa, Panorama.

Smith, R.C. (1962): A talha em Portugal, Lisboa, Horizonte.

Smith, R.C. (1973): André Soares: arquitecto do Minho. Lisboa, Horizonte.

Smith, R.C. (1973): Nicola Nasoni (1691-1773), arquitecto do Porto, Lisboa, Horizonte.

Tapié, V.(1991): Barroco y clasicismo, Madrid, Cátedra.

Varela Gomes, P. (1988):A cultura arquitectónica e artística em Portugal no século XVIII, Lisboa, Caminho.

Varela Gomes, P. (1987):O essencial sobre a arquitectura barroca em Portugal, Lisboa, Imprensa Nacional - Casa da Moeda.

Veríssimo Serrâo, J. (1984): História de Portugal, Lisboa, Verbo, vols.V, VI e VII.


Wölfflin, H. (1991) : Renacimiento y Barroco, Barcelona, Paidós.

VV.AA. (1986): Historia da arte em Portugal, Lisboa, Ediçôes Alfa.